Çarşamba, Aralık 1Önemli Haberler

Varlık Vergisi nedir, kimler etkilendi, neden tartışılıyor?

İstanbul’da yaşayan Yahudi tüccar Leon Bahar 1942’de İstanbul Valiliği’ne yazdığı mektupta, “Para ve servetten önce vatanın selametini düşünen ve Türklüğün yapıcılığına inanmış bir ferdim” diyordu Varlık Vergisi’ne muhalefetini anlatacak şık bir mektuba başlarken.

Bahar, o yıl Türkiye’de Varlık Vergisi’nin uygulandığı binlerce gayrimüslimden biriydi.

“Vücudumdaki kan, verginin değerine tekabül ederse feda olsun. Kâfi ki bugüne kadar lekesiz yaşamışken ardıma vatan vergisinden kaçmış hain damgası vurulmasın” diyordu mektubunda.

Yaşadığı ülkeye kendisini ‘yabancılaştırdığını’ düşündüğü verginin tekrar hesaplanmasını istiyordu yetkililerden.

Son devir Kulüp dizisiyle yine gündeme gelen Varlık Vergisi, 11 Kasım 1942’de kanunlaştı.

Ne amaçlandı?

Pekala, kelam konusu vergi kağıt üstünde neyi amaçlıyordu?

Kanunla, İkinci Dünya Savaşı devrinde harika çıkar ve servete sahip olan bireylerden bir sefere mahsus olmak üzere vergi alınmasını öngörülüyordu.

Başbakan Şükrü Saracoğlu, TBMM’de yaptığı bir konuşmada verginin maksadının “piyasadaki para arzını azaltmak, fiyat artışlarının önüne geçmek ve Türk parasını kıymetlendirmek” olduğunu belirtiyordu.

Vergi ölçülerinin belirlenmesi ve toplanması hedefiyle her vilayette kurulan vergi tespit kurullarında kentin en yetkili mülkiye ve mal memurları yer alıyordu.

Kanunda vergi oranı ile ilgili direkt bir tabir yer almazken, vergi ölçüsü ile ilgili tespit ve takdir hakkı da bu kurullara bırakılıyordu. Vergilerin tahsili için verilen müddet ise 15 gündü.

Periyodun İstanbul Defterdarı olan Faik Ökte, Varlık Vergisi uygulamasından vazgeçilmesinden yıllar sonra yazdığı “Varlık Vergisi Faciası” isimli kitabında, pek çok gayrimüslimden servetlerinin ve gelirlerinin çok üstünde bir vergi talep edildiğini yazacaktı.

15 günlük müddet zarfında gayrimüslimlerin bir kısmının vergiyi ödeyemediğini kaleme alan Ökte, bir kısmının ise malı mülkü olmasına karşın, vergi meblağını ödemek için gereğince nakit parası olmadığı istikametindeki beyanlarını aktarıyordu. Bu şahıslar gayrimenkullerini satışa koyduklarını söylüyor ve bu yüzden de devletten ek mühlet talep ediyordu.

Fakat bu mühlet verilmediği üzere, kanunda tekrarlanmış olmadıkça vergilerle ilgili itirazların da yapılamayacağı belirtiliyordu. Tekrarlanmış vergi itirazlarında ise miktarca çok olan alınıyordu.

Leon Bahar’ın hayatı, gazeteci ve muharrir Nurten Yalçın Erüs’ün 2019 yılında yayımladığı “Şair, Edip, Dürüst Tüccar Leon Bahar’ı Takdimimdir” isimli biyografik romanla kamuoyuna yansıdı.

Kitapta Erüs, Leon Bahar’ın kızlarına da seslendiği, karısı Jenny’e yazdığı mektuplara ve çeşitli devlet görevlilerine gönderdiği dilekçelere yer veriyor.

Erüs kitabında devrin siyasetine da ışık tutarak, Başbakan Saraçoğlu’nun vergi hakkındaki kararlılığına yer veren gazete haberlerini de şu satırlarla aktarıyor:

“Bu memleket tarafından gösterilen misafirperverlikten faydalanarak varlıklı oldukları halde, ona karşı bu nazik anda görevlerini yapmaktan kaçacak kimseler hakkında bu kanun, bütün şiddetiyle uygulanacaktır.”

Hakikaten o denli de oluyor ve Leon Bahar üzere vergisini ödeyemeyen çok sayıda gayrimüslim Erzurum’un Aşkale ve Eskişehir’in Sivrihisar ilçelerindeki çalışma kamplarına gönderiliyordu.

Babasız büyümek

Trenlerle çalışma kamplarına götürülen gayrimüslimler Aşkale’de sert kış şartlarında kar küremek, yol süpürmek; Sivrihisar’da ise yol inşaatlarında taş kırmak üzere çeşitli işlerde çalıştırılıyordu.

Çeşitli kaynaklara nazaran çalışma kamplarına binden fazla kişi götürüldüğü kestirim ediliyor.

BBC Türkçe’ye konuşan “Aşkale Yolcuları – Varlık Vergisi ve Çalışma Kampları” kitabının müellifi Rıdvan Akar, bir kaynağa nazaran 21, öteki bir kaynağa nazaran ise 25 kişinin çalışma kamplarında yaşlılığa, kedere yahut şartlara dayanamayıp hayatını kaybettiğini söylüyor.

Erüs’ün kitabında yer alan dilekçelerden birisinde Leon Bahar, “Sayın Bakan, her saniyesi vatan için harcanması gereken kıymetli vaktinizden çaldığımın bilincindeyim” diye seslendiği bir bakana çaresizce, “İyice kuvvetsiz kaldığım bu ücra köyde bir yandan da içimde açılan yaralarla baş etmeye çalışıyorum” diyor.

Çocuklarına ve ailesine duyduğu hasreti dilekçesinde şöyle sürdürüyor Leon Bahar:

“Benden medet uman, ‘baba’ diye ağlayan yavrularımın yakarışlarını duyar üzereyim.”

Artık İsrail’de yaşayan Leon Bahar’ın kızı Suzan Keer ise babasının kampta rahatsızlandığını ve kamp dönüşünün akabinde kısa sayılabilecek bir mühlet içerisinde de hayatını kaybettiğini lisana getiriyor. Keer, bu sebeple babasız büyüdüğünden, küçük yaşı prestijiyle da çok badireler yaşadığından bahsediyor.

Sermaye el mi değiştirdi?

Sermayenin gayrimüslimlerin elinden alınarak Müslüman Türklere verildiği tarafında yaygın bir kanı da o yıllardan beri kamuoyunun gündeminde.

Hakikaten 10 Kasım 1943 günü CHP küme toplantısında konuşan Başbakan Saracoğlu da, bu kanının güçlenmesine “piyasaya hakim olan gayri Türk ögeleri, vergi sayesinde bertaraf ederek Türk piyasasını Türk tüccarlarının ve Türklerin eline verecekleri” istikametindeki kelamlarıyla imkan tanıyordu.

Akar, da toplanan vergilerin yüzde 72’sinin gayrimüslimlerden tahsil edildiğini tabir ederek şunları söylüyor:

“Varlık Vergisi uygulamalarıyla birlikte sermaye güçlü bir formda, ticaret burjuvazisi içerisinde kıymetli bir yere sahip olan gayrimüslimlerden Müslümanlara geçti, sermaye el değiştirdi.”

Araştırmacı Rıfat Bali ise bu tespite “kısmen” katıldığını aktarıyor ve şöyle konuşuyor:

“Birçok Türk Müslüman endüstrici Varlık Vergisi sırasında yok kıymetine satılan gayrimenkulleri satın alarak büyümeye başladı. Lakin 1950’den itibaren Türkiye’de kalmış olan gayrimüslimler yeni liberal iktisat rejiminin altında kaybettikleri servetleri yine oluşturabildiler.”

‘Yok pahasına’

Ankara’ya yazdığı mektubunda Leon Bahar, yaklaşık 30 bin lira ederindeki mal ve mülkünün, “yok kıymetine 11 bin liraya satıldığından, daha doğrusu el konulduğundan” bahsediyordu.

Pekala sahiden de vergiyi ödeyemeyen gayrimüslimlerin mal, mülk ve eşyalarına el konuldu mu?

Ökte, kitabında vergi mükelleflerinin M, G, E ve D diye dörde ayrıldığını yazıyor. Buna nazaran, cetveldeki tabirlerden M, “Müslüman”; G, “gayrimüslim”; E, “ecnebi” (Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmayan kişiler) ve D de “dönme” (din değiştirenler) manasına geliyordu.

Ökte, çok ortaklı şirketlere yönelik vergilendirmelerde, vergilere karşılık ecnebilerin ve Müslümanların paylarına dokunulmadığını ve vergiler karşılığında gayrimüslimlerin ise mallarının, mesken eşyalarının ve gayrimenkullerinin satıldığını belirtiyor:

“Şirkete tarh edilen (vergilendirilen) bir vergi hasebiyle şeriklerden (ortak) E yahut M olanına dokunulmaması, şirketin yalnız G’nin sermayesine nazaran olan kısım üzerinden mütalebede bulunulması (talep edilmesi), G şerikin (ortağın) mesken eşyasının satılıp kendisinin Aşkale’ye gönderilmesi, bu vergi tatbikatının en hüzünlü tarafıdır. Tekrar kayıt etmek lazımdır ki, ecnebiler bu halde yönetim edilen vergiyi de büsbütün ödememişlerdir.”

Keyfi uygulamalar

Varlık Vergisi’nin tahsilatında yapılan bu çeşit “keyfi uygulamalar” ise vergiyle alakalı öteki bir tartışmaya mevzu.

Husus hakkında çalışmalarıyla bilinen Prof. Dr. Ayhan Aktar, bu “keyfiyetle” ilgili Aşkale’ye birinci kafilede gönderilen, genç bir kereste tüccarı olan Parseh Gevrekyan’ın kıssasını anlatıyor.

Bu genç adam sinema yıldızı Cahide Sonku’nun da sevgilisi. Sonku’nun da büyük aşkından sık sık bahsettiğini belirten Aktar, “Gevrekyan’dan 150 bin lira üzere acayip bir vergi isteniyor. O vakit Gevrekyan buna karşılık, ‘Kerestenin kamyonu yirmibeş lira. Kaç kamyon kereste satmalıyım ki bu vergiyi ödeyeyim?” diyor.

Aktar’a nazaran bu maliye bürokrasisisin erkeksi bir öç alma öyküsünden öteki bir şey değil:

“Bir nevi, amiyane tabirle ‘Var mı bizim mahallenin kızına sulanmak?’ diyorlar.”

O günün gazete başlıklarını hatırlatan Akar ise, “Yahudi bir tüccarın işhanı satıldığında, bu basına “En sonunda ‘x’ işhanı da millileştirildi” üzere başlıklarla yansıdı” diye ekliyor.

‘İtiraz mümkün değildi’

Akar, kanunun ilan edildiği üzere rastgele bir ayrımcılığı içermediğini söylüyor lakin durumun fiiliyatta daha farklı olduğunu belirtiyor:

“Yasanın Meclis’ten çıkmasıyla bir arada bu bir kapital ve varlık vergisiydi. Bu vergi tipi yalnızca Türkiye’de değil; Almanya ve İngiltere’de de uygulandı. İlhamını buradan aldığını varsayan bu yasa, lakin fiili olarak gayrimüslimlere karşı uygulandı. Vergi uygulamalarının eşitlik üzere ögeleri vardır. Fiiliyattan hariç yazılı kanunun anti-demokratik yanı ise itiraz hakkı mümkün değildi.”

‘Şimdi Türkiye’de yeni bir periyoda girdik’

Ayhan Aktar, bir daha yaşanmaması açısından Varlık Vergisi ve Aşkale’yi hatırlamanın kıymetli olduğunun altını çiziyor.

Aktar’a nazaran kitabının çıktığı 2000 yılında bu sorunları konuşmak şimdiye nazaran çok daha kolaydı:

“O yılda Türkiye çok farklı bir yerdeydi. Şimdiki üzere rekabetçi, otoriter bir rejim içerisinde değildi. Türkiye her şeyin tartışıldığı bir yerdi. Evlilik öncesi ilgiler gündeme geldiği üzere azınlıklarla ilgili problemler de gündeme geliyordu. Tahminen azınlık sorunları Ermeni soykırımıyla başladı ve Cumhuriyet devrinde ne olup bittiği de gündeme geldi.”

Türkiye’deki gayrimüslimlerin bu sorunları her vakit yüreklerinde hissettiğini vurgulayan Aktar, lakin halkın büyük çoğunluğunun bu durumdan haberdar olmadığını söylüyor.

Lakin bugünleri ise “‘Aman tek partilı yıllar, Atatürk ve İnönü devri ile ilgili makus kelam söylenmesin’ dönemi” olarak niteleyen Aktar, kelamlarına şöyle devam ediyor:

“Sağdan ve soldan da tıpkı ihtarları alıyoruz. Tahminen sinema, sanat seviyesinde bu mevzular gündeme geliyor. Ancak maalesef akademik çerçevede gündemden düşmüş üzere görünüyor.”

‘Anlatacak yollar çoğalacak ‘

Erüs ise bize Leon Bahar’ın sürgündeki Ermeni tüccar Himayak ile olan dostluğundan bahsediyor.

Leon Bahar’ın Ulus’taki mezarındaki kitabeyi Himayak’ın yazdığını kaydeden Erüs, şöyle devam ediyor:

“Şair, Edip, Dürüst, Tüccar o şiirin bir mısrası. Yani sürgündeki dostu, Leon’u bir ömür olmak istediği her şeyiyle sürgünde tanıyor ve mezar taşına bu kelamları kazıyor. Tıpkı Leon’un şairliğinin teslimi üzere bu yapılan haksızlığın da haksızlık olduğunu tarih bir gün teslim edecek. Anlatacak yollar çoğalacak, tıpkı Kulüp üzere.

“Aynı şiirin son satırında mezara gelenlerden bir Fatiha da istiyor Himayak. Bir Ermeni, bir Yahudi için bir Müslüman duası istiyor. Bu topraklarda barış içinde yaşama dileğine delil arıyorsanız Ulus’ta Leon’un mezar taşını okuyabilirsiniz.”

Keer’in sesi babası hakkında konuşurken hala titriyor. Kederi ve acısı dün üzere hissediliyor.

“Size bir tek şey söyleyeceğim” diyor ve şöyle devam ediyor Keer:

“Bir insan bir memlekette yaşıyorsa, o lisanı konuşuyorsa, kendini o millete adapte olmuş halde hissediyorsa o kıymetlidir. Ben kendimi nasıl Türk hissediyorsam, Türkiye de beni tıpkı formda kendisine ilişkin hissetmeli. İsrail’e yerleşmemim sebebi de bu. Kocam Amerikalı idi. Amerika’ya da yerleşebilirdim çarçabuk. Ancak bir ülkede ikincil bir vatandaş olmak istemiyordum. Ben istediğimi konuşmalıyım. Burada konuşabiliyorum. Lakin Türkiye’de neden konuşamayayım?”

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir